BokaBay

Sa jugoistočne strane prilaza poluostrvu Prevlaci, na periferiji uvale kojom dominira skladna silueta utvrđenog kompleksa Dančulovina, nalazi se stambena cjelina poznata pod imenom Grgurevina.

Prema izvorima ona je podignuta na ostacima crkve Sv. Spasa, a zatim je bila u vlasništvu „kneževa Ivanovića”, i na kraju porodica Marinovića i Maričevića, a danas Kovačevića i Ivoševića.

Uz dvospratnu kulu kavadratne osnove dozidana je stambena zgrada na jedan sprat, iste širine sa kulom. Na prvi sprat zgrade dolazilo se spoljašnjim stepeništem kasnije obuhvaćenim unutrašnjošću stambene zgrade sa jednim spratom podignute na sjeveroistočnoj strani, dakle u trećoj fazi gradnje kada je ova cjelina zaokružena i formirana u duhu utvrđenih stambeno-ekonomskih zgrada na imanjima imućnih porodica duž obale Tivatskog zaliva.

Kao i za kulu u Dančulovini moglo bi se pretpostaviti da je kula u Grgurevini prvobitno pripadala odbrambenom sistemu manastira Sv. Mihaila na Prevlaci. Na tu pretpostavku upućuje njen položaj u neposrednoj blizini ulaza u manastirsko okruženje i drevnost oblika pregrađenih tokom više etapa gradnje.

Utvrđeni stambeni kompleks Dančulovina nalazi se u neposrednoj blizini Prevlake, u uvali sa njene jugoistočne strane. Dančulovina je ime je dobila po Dančulu koji je u Brdima živio oko polovine XVI vijeka. Obnovio ju je kotorski biskup Marko Grgurina (1801-1815), od 1815. godine pripadala je porodici Beskuća, a krajem XIX vijeka porodici Radoničić iz Dobrote.

Dančulovina se sastoji od trospratne kule pokrivene dvovodnim krovom, zasvedene prizemne zgrade sa ravnom terasom nad njom, stambene zgrade sa dvije etaže i karakterističnom viđenicom, kao i popločanog dvorišta koje objedinjuje ove prostore.

Razvoj ovog kompleksa je tekao tako što je uz prvobitnu slobodnostojeću kulu u sljedećoj etapi sagrađena prizemna zgrada izdužene osnove. Tek u trećoj fazi građenja nastala je stambena zgrada dograđivanjem nad sjevernim dijelom zatečene prizemne zgrade. U isto vrijeme oformljeno je i unutrašnje dvorište ukomponovano u pravougaonu osnovu zidom ograđenog kompleksa.

Položaj samostalne odbrambene kule u blizini manastira Sv. Mihaila na Prevlaci mogao bi ukazivati na njegovu prvobitnu povezanost sa manastirom. U prilog ove pretpostavke, pored karakterističnog položaja kule koji podsjeća na položaj pirga u blizini srednjovjekovnih manastira, govore i romaničke stilske karakteristike ulaznog portala prizemne zgrade iz druge etape građenja, kao i zabilježeno svjedočanstvo o fresci sa predstavom cara Dušana koja je u kuli postojala do kraja XIX vijeka.

Tek u poznim etapama gradnje i nakon gašenja manastirskog života na Prevlaci, tokom XVI ili u XVII vijeku mogla je nastati utvrđena stambena cjelina sa razvijenim sadržajima unutar zatvorenih prizemnih prostora, popločanog prostora sa bistijernom i zasvedenom peći za pečenje hljeba, prostrane terase sa vidicima na more i stambene zgrade sagrađene u duhu tradicionalne stambene arhitekture.

Kuća Verona se nalazi u zoni zvanoj Račica, uz samu morsku obalu i izolovana u odnosu na susjede. Ona svojim mirnim a razuđenim volumenom, proporcijama i arhitektonskim rječnikom, iako decenijama većim dijelom napuštena, odražava bitna svojstva gotičko-renesansnog vremena u kome je nastala.

Zgrada je pripadala kotorskoj plemićkoj porodici Bizanti od koje je, zajedno sa svim posjedima porodice Bizanti u Tivtu, oko 1760. godine otkupio kapetan Anton Andrijin Verona iz Prčanja.

Kuća Verona se sastoji iz tri dijela: naglašenog centralnog, pokrivenog četvorovodnim krovom i bočnih nižih krila nejednake dužine, pokrivenih dvovodnim krovom. Svi dijelovi imaju samo prizemlje i sprat. Kuća je zidana kamenom u nijansama sivkasto-zelene boje. Centralno postavljeni portal gotičkog prelomljenog luka zamijenjen je vjerovatno poslije 1760. godine novim baroknim portalom izrađenim u bunjatu. Lučni dio portala kasnije je zazidan i zamijenjen arhitravnim rješenjem sa upotrebom ravnog neprofilisanog kamenog bloka za nadvratnik. Gotičke karakteristike dvorišnog portala središnjeg dijela zgrade, na strani prema ograđenom vrtu, sačuvale su se i danas bez većih promjena.

Ova zgrada sa ograđenim prostranim vrtom, mandraćima, gumnom i bunarima, iako danas sa veoma osiromašenim repertoarom svoje prvobitne arhitekture, u najvjećoj mjeri reprezentuje način života i kulturu stanovanja srednjovjekovnih plemićkih porodica iz Kotora koje su imale svoja imanja na obalama Tivatskog zaliva.

Na uzvišenju nad morem poznatom pod imenom Župa nalazio se renesansni ljetnikovac kotorske plemićke porodice Bizanti. U okviru ljetnikovca stajala je i porodična kapela.

Silueta stambene zgrade i kule u okviru ljetnikovca poznata je sa jedne od fotografija snimljenih prije njihove pregradnje za potrebe austrougarske vojne komande. Danas su u okviru postojeće kule vidljivi ostaci starije kule ljetnikovca porodice Bizanti.

Položaj ljetnikovca svojom izolovanošću, planimetrijom sačuvanih staza i šetnica, karakterističnom vegetacijom i ambijentom pristaništa sa zgradom i molom na obali, iako danas lišen originalne arhitekture ljetnikovca, u velikoj mjeri odražava način života iz vremena porodice Bizanti.

Kompleks Buća-Luković, kojeg su činili utvrđeni ljetnikovac sa kulom, stambenom zgradom, porodičnom kapelom, ostacima vrtne arhitekture i ogradnog zida sa monumentalnom ulaznom kapijom, nalazio se u središnjem dijelu Tivta.

Utvrđeni ljetnikovac je pripadao poznatoj kotorskoj plemićkoj porodici Buća od koje je imanje i ljetnikovac krajem XVIII vijeka otkupio Marko Luković, pomorski kapetan iz Prčanja. Nasljednici porodice Luković su dio svog imanja krajem XIX vijeka ustupili za gradnju Arsenala u Tivtu čime su po prvi put izazvane krupne promjene izgleda prvobitne cjeline.

Po svojoj dispoziciji na širokom prostoru obale, kao i po veličini i arhitekturi odbrambene kule, na čijem vrhu je lođa sa odbrambenim hodnikom na konzolama, po uzoru na slična rješenja mletačke odbrambene arhitekture, i prostransvu koje je zauzimao, ljetnikovac porodice Buća je predstavljao najveću i, u arhitektonskom smislu, najbogatije obrađenu cjelinu ovog karaktera na cijelom prostoru zaliva.

U arhitekturi ljetnikovca porodice Buća zapaža se nekoliko različitih faza gradnje. Najstariji dio predstavlja kula sa bočnim krilima. Prema sačuvanom natpisu, kulu je dogradio 1548. godine majstor Vicencije, sin majstora Mihaila iz Lastve. Crkvica posvećena Sv. Mihailu, koja predstavlja završni motiv pristupne staze od mora, sa 130 kamenih stubova i pergolom, izgrađena je u baroknom maniru. Stambena zgrada, postavljena sa južne strane kule, zadržala je svoj položaj i približno iste dimenzije tokom radikalne pregradnje koju je pretrpjela krajem XIX vijeka nakon izgradnje Arsenala u Tivtu.

Izgradanjom ljetne pozornice sredinom XX vijeka u središnjem dijelu uređenog vrta, duž centralne staze koja je od mora vodila prema stambeno-ekonomskim zgradama i kuli, prekinuta je prirodna veza između sačuvanog originalnog portala u bunjatu, na ogradnom zidu imanja prema moru i reprezentativne cjeline kojoj je pripadao.